Vài nét tình thu trong “Thơ duyên” (Xuân Diệu)

Có lẽ đến tận bây giờ, người ta vẫn thường thuận đọc mùa thu theo cái điệu nhớ thương và hoài niệm; phải là “Khí trời u uất hận chia ly”, phải sầu bi “Đây bãi cô liêu lạnh hững hờ”… Nhưng, thu đâu chỉ có vậy.

Sau này chính Xuân Diệu, người từng viết “Đây mùa thu tới”, lại mang đến cho thi đàn văn chương Việt Nam một khúc “Thơ duyên” thêm vài nét chấm phá, dù vẫn giữ những cô liêu đặc trưng của mùa thu ấy, song cũng tạo nên một vườn thu rạo rực tình ái hết mình.

Rút trong tập “Thơ thơ” và nằm ở vị trí cuối cùng, “Thơ duyên” đóng vai trò khép lại toàn bộ cho tuyển tập thơ đầu tay của tác giả. Bài thơ được Xuân Diệu lồng ghép nhuần nhuyễn và tinh tế hai đề tài: mùa thu và tình yêu đôi lứa, đặt trong nhiều mối lương duyên xinh xắn: thiên nhiên với thiên nhiên, thiên nhiên với con người, và đích đến cuối cùng vẫn là mối duyên giữa hai người với nhau.

Một sớm chiều thu hay một mảnh vườn tình ái

“Thơ duyên” bắt đầu bằng chuỗi hình ảnh thiên nhiên vào một buổi chiều thu trẻ trung, tươi tắn, thêm nhiều say đắm trong thứ ánh sáng tình duyên:

Chiều mộng hòa thơ trên nhánh duyên,
Cây me ríu rít cặp chim chuyền.
Đổ trời xanh ngọc qua muôn lá,
Thu đến – nơi nơi động tiếng huyền

Thơ duyên – Xuân Diệu

Qua cái nhìn chếnh choáng tình si của tác giả, cảnh thu hiện lên đầy tràn hương vị luyến ái. Xuân Diệu hẳn phải có chủ ý khi đặt vạn vật trong mối tương quan sánh đôi vừa vặn. Chúng đang giao hòa, giao cảm lấy nhau. Và cái duyên thứ nhất đã đưa đẩy đến cái duyên thứ hai, khi ngay lập tức khuấy động sóng lòng nơi chủ thể trữ tình.

Con đường nhỏ nhỏ gió xiêu xiêu,
Lả lả cành hoang nắng trở chiều.
Buổi ấy lòng ta nghe ý bạn,
Lần đầu rung động nỗi thương yêu

Thơ duyên – Xuân Diệu

Trời thu đã thật sự tạo duyên, tạo cớ dẫn dắt hai người gần lại với nhau. Nhìn cảnh mà như thấy lòng người. Có lẽ chính nhân vật trữ tình đang cảm thấy “xiêu xiêu” lòng và chính anh sẽ là người âm thầm đưa em về trên con đường nho nhỏ.

Phải nói “Ông hoàng thơ tình Việt Nam” đã rất tinh trong việc lựa chữ “lòng ta nghe ý bạn”. Vừa bẽn lẽn, hồn nhiên mà rất tự nhiên, chính xác. Khi biết rung động, ta bỗng muốn thấu hiểu đối phương, vì thế việc lắng nghe không chỉ bằng tai mà phải bằng “lòng”, tức là bằng cả tâm hồn và trái tim mình.

Vậy là giữa một chiều thu dậy hương tình ái, anh và em đã trở thành “cặp vần” không thể rời nhau:

Em bước điềm nhiên không vướng chân,
Anh đi lững đững chẳng theo gần.
Vô tâm – nhưng giữa bài thơ dịu,
Anh với em như một cặp vần

Thơ duyên – Xuân Diệu

Trời thu chứng giám lòng anh “cưới” lòng em

Vẫn là đặc trưng trong thơ Xuân Diệu, ta thấy cảnh thơ trong những câu tiếp theo đã có có sự vận động của thời gian:

Mây biếc về đâu bay gấp gấp,
Con cò trên ruộng cánh phân vân.
Chim nghe trời rộng dang thêm cánh,
Hoa lạnh chiều thưa sương xuống dần

Thơ duyên – Xuân Diệu

Cái lạnh mùa thu đã nhiễm vào từng cánh hoa và muôn loài, biến một sớm chiều thu rạo rực, đắm say thành một chiều muộn mang nét cô liêu, lạnh lẽo. Nhưng với Xuân Diệu, đây cũng là mối duyên thiên nhiên tạo ra cho con người.

Cũng khó mà sai được! Thiên nhiên gợi buồn đánh thức trong ta cái nỗi cô đơn cố hữu, từ đó khơi lên một khát khao giải tỏa nỗi niềm. Mà để giải tỏa đơn độc, ta thường đi tìm đến cái gọi là tình yêu.

Ai hay tuy lặng bước thu êm,
Tuy chẳng băng nhân gạ tỏ niềm.
Trông thấy chiều hôm ngơ ngẩn vậy,
Lòng anh thôi đã cưới lòng em

Thơ duyên – Xuân Diệu

Như vậy, hai người xa lạ bước giữa trời thu rạo rực trở thành “cặp vần”, để rồi cuối cùng “Lòng anh thôi đã cưới lòng em” – một sự đã rồi, một mối lương duyên không thể chối cãi, không thể lẩn tránh và không thể khác đi.

Theo lối viết của Xuân Diệu, việc lòng anh hòa hợp với lòng em cứ như tự nhiên và như duyên trời sắp đặt. Cũng chẳng rõ là duyên thật hay chỉ là cái cớ nhân vật trữ tình mượn tạm, nhưng với một lời tỏ bày lòng anh từ nay là của em, tình ta được cả vũ trụ se tơ, cổ vũ (táo bạo mà thông minh, duyên dáng thế!) liệu có dễ khước từ được hay không? Ta hiểu Xuân Diệu được coi là nhà thơ không những tinh mà còn quái là bởi vậy.

“Thơ duyên” và bạn đọc

Phải thấy đáng tiếc cho mối duyên giữa bài thơ và độc giả. Một tác phẩm mang hơi thở Xuân Diệu đến thế, một bài thơ hiếm có của tác giả được chọn dịch và in trong tập “Thơ tình thế giới” lại có phần kém duyên hơn so với những đứa con tinh thần khác của Xuân Diệu.

Hình như, người ta đã quá quen mà thành ra chỉ tìm đọc những tác phẩm có điệu thơ gấp gáp, hăm hở, sôi nổi dễ thấy của ông; mà thật ra:

Không cần phải là con hổ ngự trị trên rừng xanh, không cần phải là con chim đại bàng bay một lần chín vạn dặm mới là sống. Sự bồng bột của Xuân Diệu có lẽ đã phát biểu ra một cách đầy đủ hơn cả trong những rung động tinh vi.

Thi nhân Việt Nam – Hoài Thanh, Hoài Chân

Dẫu sao “Thơ duyên”, tự bản thân nó, luôn là một bài thơ xuất sắc. Có lẽ bài thơ chỉ đang chờ ngày được bén duyên thêm nhiều tâm hồn đồng điệu mà thôi.