Chào Nguyên Xuân (Bùi Giáng): Tình thi và hạnh ngộ

Bùi Giáng nổi lên trong thi đàn không phải như một hiện tượng mà như một tượng đài về ngôn ngữ. Cách sử dụng Tiếng Việt của ông độc đáo và chưa từng có ai có thể theo kịp sự sáng tạo trong ngôn từ, hình tượng thơ ca của Bùi Giáng. Thơ Bùi Giáng là thơ của suy tưởng. Nghĩa là nhiều khi mọi thứ diễn ra trong thơ không có thật, buộc người đọc phải phân tách các lớp nghĩa và cố gắng hiểu các vần thơ “thoáng” nhất có thể.

Đọc thơ Bùi Giáng phải giữ tâm như dòng nước. Phải luôn luôn chuyển động, một khi tinh thần đứng lại, thi ý sẽ vỡ vụn ngay. Phân tích và phê bình nhà thơ này luôn là một sự thách thức trong thi văn giới. 

“Tôi xin chịu cuồng si để sáng suốt
Tôi đui mù cho thoả dạ yêu em”

“Chân trời oán hận tràn lan
Lỗi từ phương trượng u hàn niềm hoa”

“Cà phê vô tận mưa nguồn”

“Còn hai con mắt khóc người một con”

Những lời chào “giữa”

Xin chào nhau giữa con đường
Mùa xuân phía trước miên trường phía sau
Tóc xanh dù có phai màu
Thì cây xanh vẫn cùng nhau hẹn rằng

Chào Nguyên Xuân – Bùi Giáng

Con đường có phải là cuộc đời? Hay chỉ là một cuộc chơi? Hay chỉ là một thử thách? Nhưng dù đó là gì đi chăng nữa, hai người đã gặp nhau giữa con đường. Có điều gì nhẹ nhõm trong một cái chào. Không phải là “chào nhau” mà là “xin chào nhau”. Không phải khách sáo mà là chân thành. Con người chúng ta khi đã trải đủ sự đau thương bỗng nhiên trở nên thật hiền lành, đó là sự quay đầu trong tính thiện của loài người. Giữa con đường mệt mỏi thật đấy! Đã đi quá xa để quay trở lại, mà đường đến đích cũng vẫn còn rất xa.

Từ ngữ quan trọng ở đây là “miên trường”, nghĩa là dài dằng dặc. Khi ta đi đến nửa đường, thì đã đi qua biết mấy “miên trường” mà còn nửa đường phía trước cũng chừng ấy “miên trường”. Thật dài và mỏi mệt. “Mùa xuân phía trước” là động lực để ta tiến lên nhưng ôi con đường nó thật dài, thật dài… Tương lai trước mắt thật xa xôi, chúng ta gặp nhau giữa con đường nào biết được mai sau sẽ ra sao. Nhưng giữa hai người gặp nhau giữa con đường dường như không tồn tại những nỗi lo sợ về sự mơ hồ của tương lai. Thay vào đó, họ tin tưởng, như một lời thề, như một lời hò hẹn… về mai sau.

Màu xanh của cây xanh, màu xanh của hy vọng, của sức sống và sự tươi mới. Mở đầu những vần thơ, ta gặp những con người ở giữa những con đường, tuy đã mỏi gối chồn chân nhưng họ vẫn giữ một niềm tin, giữ một tấm lòng hướng về một điều gì đẹp đẽ.

Xin chào nhau giữa lúc này
Có ngàn năm đứng ngó cây cối và
Có trời mây xuống lân la
Bên bờ nước có bóng ta bên người

Chào Nguyên Xuân – Bùi Giáng

Tạm biệt con đường, tạm biệt không gian. Bùi Giáng dắt tay ta đi tìm thời gian. Sống trong “lúc này” đã là điều rất khó, vậy mà nhà thơ còn tìm đến “giữa lúc này”, một khoảng thời gian gần như là tượng trưng. Giữa một khoảng thời gian ngắn đến không tưởng đó. Ta dường như tách khỏi không gian. Rơi vào một dòng chảy thời gian. Thời gian vừa di chuyển mà cũng vừa đứng yên. Đứng yên khi thời gian là ký ức. Ký ức của “ngàn năm đứng ngó cây cối”, nghĩa là vô lượng kiếp người đã tồn tại. Và có một sự thật là ai cũng đã “đứng ngó” một loài cây cối nào đó, một người nông dân ngó cây lúa, ông quan ngó cây cảnh, thương nhân ngó những món hàng cây cối. Hay dù một kẻ không liên quan gì đến cây cối, như binh sĩ chẳng hạn, cũng chẳng từng đứng ngoài đầu ngõ có cây hoa sứ nào mà trông đợi một người yêu nào đi ra từ ngôi nhà nhỏ nào chăng? Một cái cây có thể nhìn qua mấy kiếp người mà loài người thì khó đạt được điều đó. Nói vậy mới biết, cây cối với con người gắn bó như xác thịt và linh hồn, dù có khi xung đột, dù có khi phủ nhận sự tồn tại của nhau nhưng luôn phải đồng hành, luôn phải gắn bó với nhau.

Cứ như thế mà đã ngàn năm. Cây cối qua hàng tỉ con mắt, những đôi mắt qua hàng tỉ những cội cành. Cộng hưởng và dung hòa trong một thế giới xa xăm và mộng tưởng. Ở những kẻ túy sinh mộng tử “mây trời” và những bóng người dập dờn quanh hồ nước có loài cây rủ bóng hiện lên như một cứu cấp, hiện lên như một nhành dương liễu vớt vát linh hồn đã trôi lạc giữa ngàn năm nhân tình thế thái, trôi lạc giữa thời gian ngưng đọng.

Xin chào nhau giữa bàn tay
Có năm ngón nhỏ phơi bày ngón con
Thưa rằng những ngón thon thon
Chào nhau một bận sẽ còn nhớ nhau

Xin chào nhau giữa làn môi
Có hồng tàn lệ khóc đời chửa cam
Thưa rằng bạc mệnh xin kham
Giờ vui bất tuyệt xin làm cỏ cây

Chào Nguyên Xuân – Bùi Giáng

Trồi lên khỏi dòng nước thời gian, ta như đã tái sinh, ta như đã hồi phục. Ta thấy nhớ, thấy thương. Ta biết yêu, biết hận. Ta nhìn vào bàn tay chính mình, thấy nó âm ấm. Phảng phất trong năm ngón tay ta là những ngón tay nhỏ hơn đang nắm chặt. Hình như là những ngón tay của người. Những ngón tay xưa, những ngón tay của một nỗi nhớ không hình không vẻ. Rồi ta cũng không quên được người, rồi ta vẫn nhớ người đau đáu. Cái nắm tay đã đưa đến nụ hôn. Nụ hôn mặn mặn vị nước mắt. Em khóc ư? Em khóc như một luồng hồng thủy, em khóc cho đời chưa đến phút vui vầy. Ta đâu phải sắt đá mà không động lòng? Thưa với em rằng “bạc mệnh xin kham” để trời đất cho em thời khác “khổ tận cam lai” và để đánh đổi cho “giờ vui bất tuyệt” của em ta nguyện vùi mình vào đất, vào nước hóa thân thành cọng cỏ, ngọn cây.

Thưa rằng tôi ở rất lâu quê nhà

Xin chào nhau giữa bụi đầy
Nhìn xa có bóng áng mây nghiêng đầu

Chào Nguyên Xuân – Bùi Giáng

Và lớp lớp bụi đầy đã xô tới, cách chia cả hai con người khỏi không gian, thời gian, mơ mộng và hy sinh. Trong lớp lớp bụi cát, họ chia ly mãi mãi. Nhưng ký ức vẫn mãi không quên, trong cuộc “chào” nhau ngắn ngủi, họ đã nói với nhau những gì:

Hỏi rằng: người ở quê đâu
Thưa rằng: tôi ở rất lâu quê nhà
Hỏi rằng: từ bước chân ra
Vì sao thấy gió dàn xa dặm dài
Thưa rằng: nói nữa là sai
Mùa xuân đương đợi bước ai đi vào
Hỏi rằng: đất trích chiêm bao
Sá gì ngẫu nhĩ mà chào đón nhau
Thưa rằng: ly biệt mai sau
Là trùng ngộ giữa hương màu Nguyên Xuân

Chào Nguyên Xuân – Bùi Giáng

Ôi, vậy là tất cả là mộng ảo thôi sao, vậy là mọi thứ chỉ là một vùng “đất trích chiêm bao” thôi sao. Ta đã chào người làm chi, ta đã hỏi người làm gì để cuối cùng chỉ nhận lại một câu trả lời lạnh tanh: “Sá gì ngẫu nhĩ mà chào đón nhau”. Ừ nhỉ, cuộc đời lúc nào chả như thế. Cuộc đời là những con đường chắp vá không giống nhau. Chúng ta gặp nhau để rồi ly biệt. Vậy thì ta gặp nhau làm gì. Cá nhân người viết bài này vẫn chưa biết được. Nhưng Bùi Giáng đã trả lời rằng: “Ly biệt mai sau là trùng ngộ giữa hương màu Nguyên Xuân”. Ly biệt là để trùng ngộ. Bởi ly biệt mà trùng ngộ có ý nghĩa.

Trong Kinh Dịch có 4 hình thái: Nguyên, Hanh, Lợi, Trinh. Nguyên đứng đầu tất cả, chỉ cái gốc, cái khởi đầu to lớn nhất. Xuân đứng đầu trong bốn mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông tượng hình cho điều mới mẻ, cho sự sinh sôi. Nguyên Xuân là tập hợp của tất cả những điều trên. “Hương màu Nguyên Xuân” vốn dĩ không có thật, vì chưa chắc các nhân vật đó sẽ gặp nhau giữa cuộc đời là một vòng quay biến thiên vô hạn không tuần hoàn. Bùi Giáng chỉ sống và chỉ yêu với một niềm tin duy nhất. Niềm tin đó giúp ông đi tiếp “nửa con đường” còn lại dẫu cho đã phải chia xa bao nhiêu con người, bao nhiêu cây cối, bao nhiêu làn môi và bao nhiêu bàn tay…